Тумус Мэхээлэ уонна Геннадий Бечеряков "Тыыннаахтарга" сыанабыллара
 (голосов: 0)
Тумус Мэхээлэ уонна Геннадий Бечеряков "Тыыннаахтарга" сыанабыллара«Тыыннаахтар» тыыннаахтык «тыыннаахтыы» оонньууларыгар сыанабыл.

Хайа баҕарар киһи тугу көрбүтүгэр-истибитигэр барытыгар сыана быһа сылдьар. Сороҕун сөбүлүүр, сорҕотун абааһы көрөр. 
Сөбүлүүрүн үрдүктүк тутар, сөбүлээбэтин «ыкка быраҕар».  Ити киһи айылгыта. Сахалыы аата Амтаһын диэн. Амтаны араарар айылгы. Нууччалыыта «вкус» диэн быһыылаах, арааһа. Амтаһын майгы киһини кытта төрөөбүт кыдьык. Амтаһыйан амтаны араарбат киһи диэн бу сиргэ суох. Кыдьыгы кыайан ылан бырахпаккын. Арай, кыдьыгы кырдьык эрэ кыайа тутан тэмтэритэр дииллэр.  Хайыай, кырдьыктан кыдьык хоттороро биллэр буоллаҕа. Илэ баар чахчы кыах биэрбэт буоллаҕына кыдьык да ханна бараахтыай? Сөбүлээтин-сөбүлээбэтин илэ кырдьыгы аахсарыгар тиийэр.

Ити былыргы саха сахарал билиитин сиэринэн амтаһын майгытын тутуһан судургутук «Тыыннаахтар» оонньууларыгар сыана быһабын. Сыана быһан-быһан баччаҕа кэллим ини. Бар тыһытыйан хаалбыт, оҕо-дьахтар майгытыгар хааһыланан бүппүт олох устун баран иһэммин эр киһилии хабааннаах барыылаах ырыалары «Тыыннаах» бөлөхтөн иһиттим. («Тыыннаах» бөлөх. Уус-Аллан улууһа. 2006 сыл Сыырдаахха тэриллибитэ. Салайааччы уонна тэрийээччи Кучумаан (Көстөкүүн Силипсиэп. «Дапсы» бөлөх доҕуһуолдьута этэ. Саха сирин биллэр муусукаһыт доҕуһуолдьута). Састааба: дьытаараһыт Гайаат (Гаврил Свинобоев. Бу эмиэ уруккаттан, «Мүрүчээнэ» саҕаттан биллэр доҕуйааччы), байаанньыт Дмитрий Готовцев (биллэр доҕуһуолдьут), барабаанньыт Вячеслав Кривошавкин, баасчыт Владимир Охлопков, кылбаттыырдьыт Алексей Бережнев (Бу үс дьоҕурдаах эдэр дьон. Олох атын суола буккуйбатаҕына киһи кэнэҕэски кэтэһэр уолаттара. Доҕуһуолдьут буолар дьоҕур баар. Илэ харахпынан көрдүм, эт кулгаахпынан иһиттим. Сыыспатаҕым буолуо. Үчүгэй. Дьыаланы салгыыр дьон баар буолара туох куһаҕаннаах буолуой).
   
Быйыл 2008 сыл түмүгүнэн «Тыыннаахтар» саҥа ырыаларын хомуурунньугун таһаардылар. «Айаммын салгыыбын» диэн ааттаах. 
Хомуурунньук 11 ырыаттан турар. Кучумаан «Айаммын салгыыбын», «Ол-бу», «Эн суоххар», «Үөрүү», «Ол, астык», «Эһиэхэ тиийиэм», «Айан» диэн ырыалара киирбиттэр. Ону сэргэ «Көрүүй» Мэхээс Сэмэнэп уонна Кучумаан кыттыгас оҥорууларыгар, «Ырыа бэлэхтиэм» Х. Горохов тылларыгар, Николай Пономарев матыыбыгар, «Ханна сылдьаҕын» Ф. Габышев, «Сардаана» К. Мартынов тыла, Г. Павлов матыыбыгар толоруллубут ырыалар бааллар.  Ырыалары истибит киһи хайдах ылынара үтүө көҥүлэ. Онно судьуйа суох.  Манныктары бэлиэтиибин.
   
«Тыыннаахтар» диэн Саха сиригэр биир идэтийбит таһымнаах тыыннаахтыы оонньуур бөлөх баар буолбутунан, бастакы боччумнаах оччуотун таһааран көрдөрбүтүнэн эҕэрдэлиибин. Улахан ситиһии. Бары харгыстары, мэһэйдэри туораан, тугу да аахсыбакка бэйэ үлэтин дьоҥҥо-сэргэҕэ таһааран көрдөрүү. Онтон ордук улахан киһи үлэтигэр-хамнаһыгар туох баарын билбэппин.
Уус-Алланнар улуус быһыытынан мөссүөннэригэр биир бэлиэ майгы үөскээбит. Улуустарын аатын дьон баар буолан ааттата, «Тыыннаахтар» - Уус-Алланнар диэн сураҕы ыыта сырыттахтара ити. Ол тугуй? Куһаҕан үһү дуо?.. Билбэтим, Уус-Алланнар «Тыыннаахтарга» хайдах сыһыаннаахтарын. Өйүүллэрэ дуу, суоҕа дуу? Таайдахпына, ханна да буоларын курдук ини. Саарбахтыыбын, өйөбүл баар буолуон. Арай, саҥа баһылыктара хайдах киһитэ буолла? Сураҕа, Улууһун мөссүөнүн туһунан саныыр киһи дииллэр. Туох буолар. Кэм кэрдии көрдөрүө.

Хомуурунньугу «Дуораан» устуу-дьиэтэ Бүөккэ Бөтүрүөп оҥорон, аттаран, таҥан таһаарбыт. Таба тутан оҥорбут. Бу дорҕоону таҥыы бэйэтэ туспа хааһылаах дьыала. Табылларынааҕар табыллыбата элбэх. Манна табыллыбыт. (Бүөккэ Бөтүрүөп «Тыыннаахтар» тустарыгар тэрээһиҥҥэ сүүрэрэ-көтөрө, бүө-хаа буолара, баа буолбатах буолан баран, бэлиэтэммэккэ хаалара табыллыбат. Таҥараҕа аахсыылаах махтааттаах дьыала. Киһи киһиннэн күүстээх! Былыргылар сыыспаттар. Бу майгыгыт үгэс буолан салҕанан бара турдун).

Тыыннаахтар оонньуур таһымнарын бэлиэтиибин. Сылтан-сыл тупсан таһымнара идэтийэн үрдээн иһэр. Таһым диэн муҥура суох үүнэн бара турар дьыала. Өссө да үрдүө турдаҕа. Бу манна сытар тыыннаахтары уруйдуур санаам кистэлэҥэ. Бэйэҕит тэҥнээн көрүҥ.  Аныгы кэмҥэ дьахтар ырыата хотон турар. Ханнык эрэ ыллаабыта буолар дьахтар биир да ордубакка барыта, харчы оҕото төлөөн, доҕуһуол атын киһиэхэ оҥотторо охсон, сыанаҕа кэтэр ырбаахы тиктэрэн ылан, «ыбылы киэргэнэн» (А. Босиков тыла) баран сыанаҕа тахсан ыллаата да хотун буола түһэр. Онон кэнсиэрт диэн «былаачыйа уларыттыыта», араас буолар-буолбат, көрдөрүнньүк майгыга кубулуйбута быданнаата. Сыанаҕа ырыа эрэ суох. Уонна барыта баар. Кэнсиэрди көрөн бүтэн баран: «Бэйи эрэ, кэнсиэрт диэн ааттаах этэ дии. Оттон ырыата ханнаный? – дии саныыгын. Барыта оҕо-дьахтар тыҥааҕыргааһына, көрбөх быһыы көрүнньүгэ сыананы толордо. Эчикийэ аатыра сатыыр да элбэҕэ сөхтөрөр. Сыана иһэ бүтүннүү тиэргэн иһинээҕи, ыал аайы баар ырыаһыттарынан туолла. Муҥха хараҕар иҥнэр биир да киһи суох.  Олортон туох таһымын эрэйиэҥий? Саха омук мөссүөнүн оҥорор майгыны күүтүөҥ дуу? Туох эрэ күттүөннээҕи көһүтүөҥ дуу? Оннугу кэтэстэххэ арааһа уһун киэҥ кэтэһии буолуох быһыылаах.
   
Онно холоотоххо тыыннаах, илэ бэйэтинэн ырыа айан, доҕуһуол оҥорон, булан-талан, мэһэй бөҕөтүн туораан, талаанынан тоҕо көтөн тахсан ыллыыр ырыаһыт ис дьиҥэ туохха тэҥнэһиэй. Онтуката өссө таһымнаах омук мөссүөнүн кэрэһитигэр дураһыйар үлэ буоллаҕына киһи хайдах сыаналыа суоҕай? Үйэлээх сааспар көччүр олох көрдөрүнньүк майгытын ахсарбатаҕым.  Хааннаах хара көлөһүн кутуллубут үлэлээх майгыта онтунан күндү. Хайаларыгар көлөһүн ордук тохтубута буолуой?  Фонограмма оҥотторон баран былаачыйа уларыттар айдааннаах «ырыаһыкка» дуу, «Тыыннаахтар» оҥорон-тутан илиилэринэн атахтарынан оонньуур, атар айахтарынан толорор ырыаларыгар дуу? Биллэн турар бэйэтэ оҥорбут киһи киэнэ ордук сыаналанар. Бу этиини кытары үгүстэр сөбүлэһиэхэтэрэ. Истэригэр. Уонна былаачыйа уларыттар ырыаһыттары көрө барыахтара. «Түҥнэри түөрэхтээх сайдыы» диэн итини ааттыыллар.
 
Дьиҥ оннугар, көрдөрүнньүк.
Дууһа оннугар ырбаахы, былаачыйа,
Ис-күүс оннугар таһырах күлүгү туттарыы майгы,
Сэмэй оннугар арбаныы,
Сымыйа кырдьык үрдүгэр ытта сатыыр кэмэ.

Оннук кэмҥэ «Тыыннаахтар» бэйэлэрин тута сылдьаллар, бэйэлэрин була сатыыллар. Көрбөх майгыннан буолбатах. Дьиҥнээх үлэ, айар майгыннан. Кырдьык - «Тыыннаахтарга». Аан дойду барыта дьиҥнээҕи сөбүлүүр. Биһиэхэ эрэ көрбөххө көҕүйэллэр. «Тыыннаахтар» сөпкө баран иһэллэр. Кинилэри кытары кэпсэтэбин даҕаны, кэпсиибин даҕаны. Ол кэпсэтииттэн ундаардаан көрдөххө баҕа, былаан баһаам. 
Этэҥҥэ буоллахха туолуохтарын сөп курдук.
Оннук эрэ буоллун.

Тумус Мэхээлэ

uhhan.ru саайтан

                                                        Ураты тыыннаах, соргулаах айаны!

Ааспыт өрөбүлгэ Дьокуускай куоракка «Тыыннаах» бөлөх «Айаммын салҕыыбын» диэн ааттаах бастакы компакт-диискэтин көрөөччүлэргэ сүрэхтиир кэнсиэрэ тэтимнээхтик, биир тыынынан ааста. Ханныгын да иһин, кэнникинэн дьон-сэргэ тыыннаах доҕуһуоллаах ырыаҕа-тойукка тардыһара улаатан иһэр эбит диэн бигэргэтиэххэ сөп. Кырдьыга, араадьыйанан, тэлэбиисэринэн харыыта суох бэриллэр эдэрдэрбит сааһыламматах санаалаах, судургу эрээри дэбигис өйдөммөт ис хоһоонноох «айымньыларыттан» салҕыы да барда.

«Тыыннаах» бөлөх сүрүн састаабыгар саастарын ортотугар сылдьар, олох үтүө да, мөкү да өттүн билбит-көрбүт уолаттар түмсүбүттэр. Ол даҕаны иһин, ырыапарын ис хоһоонугар олоххо баар көстүүлэр киһиэхэ чуо тиийэр гына, сороҕор хабыр да соҕустук ойууланаллар:

Ол-бу буолан эн миэхэ
     олох араас түгэнин
          кэпсии сатаама дуу,
Билэбин мин эйигин —
     уларыйбат киһигин, билбэккин эн
          бэйэҕин.
Билбэккин дуо бэйэҕин,
     албын да сирэйдээххин?!
Билэбин мин бэйэбин,
     ханна тиийиэхтээх сирбин,
          ону билэ сатаама,
Хайдах буолан эн бүгүн уларыйан хаалаҥҥын
     илин-кэлин түһэҕин?!
Билбэккин дуо бэйэҕин,
     албын да сирэйдээххин?!

«Тыыннаах» бөлөх ырыалара ити курдук дьон-сэргэ ортотугар баар күлүктээх сыһыаны, көстүүнү ойуулууллар. Бүгүҥҥү эстрада ырыаһытын баһыйар өттө «ыраас» эбэтэр «табыллыбатах» таптал, «сибэккилээх хонуу» туһунан ыллыыр кэмигэр букатын атын, күннээҕи олоҕу кырааската суох хайдах баарынан ойуулуур, ону ааһан сирэй-харах анньар да курдук ис хоһоонноох айымньылар. Ким эрэ ылыныа, толкуйдуо, өссө үгүс киһи тириитин таһынан аһарыаҕа. Киһи, тоҕо эрэ күннээҕи олоҕуттан ордорон, туох эрэ үрдүгү, сырдыгы ыраланан эрэ олоро сатыыра баар суол.
Уолаттар маны таһынан бэйэлэригэр эрэ барсар ураты тыыннаахтык толоруллар лирикалаахтар:

Эн суоххар эмиэ ылланар эн ырыаҥ,
Эн суоххар эмиэ саҕахтан күн тахсар,
          саҕахха күн саһар...
Ый тахсар, былыты быыһынан тыгар
Үрүҥ хаарын эйиэхэ ыһар, үөһэттэн
          эйигин одуулуур...

Истэ олордоххо, «Тыыннаах» бөлөх оонньуутугар биһиги биллэр-көстөр бөлөхтөрбүт «Чороон», «Чолбон», «Дапсы» тыыннара биллэн ааһарга дылы. Ол эрээри кинилэри үтүктэн, сүһэн оонньууллар диэн этэр сатаммат, «Тыыннаах» тус буочара, тыына ырылхайдык бэриллэр. Уолаттар оонньуур таһымнара да олус үрдүк. Сүрүн гитарист Гаврил Свинобоев мусукааннарга киэҥник биллэр импровизатор. Бөлөх салайааччыта, бэйэтин кэмигэр «Дапсы» бөлөххө клавишалаах үстүрүмүөҥҥэ оонньообут, култуура колледжын бүтэрбит Константин Слепцов, оттон Дмитрий Готовцев үгүс үстүрүмүөҥҥэ оонньуур дэгиттэр дьоҕурдаах. Бас-гитарист Владимир Охлопков, барабаанньыт Вячеслав Кривошапкин, клавишник Алексей Бережнев эмиэ сиппит-хоппут таһымнаах уолаттар. "Тыыннаах" оонньуур таһыма ити курдук үрдүк буоллаҕына, инникитин айымньыларын тылын-өһүн ситэрэн-хоторон, ис хоһоонун сааһылаан биэриэн наада. Түгэни туһанан, бу санааны тыыннаах муусуканы оонньуур бөлөхтөргө барыларыгар даҕаны туһаайан этэр сөп. Аҥаардас тыыннаахтыы оонньоотубут да, көрөөччүлэр куттарын тутуохпут диэн өйдөбүлүнэн салайтарар букатын сыыһа. Сиппэтэх-хоппотох, сатаҕай, киһи кутун туппат, толкуйдаппат ис хоһоонноох айымньылардаах бөлөх, хайдах да тыастаахтык-уустаахтык оонньообутуҥ иһин, биһирэбили ылыа суоҕа.
Бу кэнсиэргэ Лэгэнтэй, Далаана, Варя Ларионова - Ый кыыһа, Варя Максима "Тыыннаах" бөлөх доҕуһуолунан ыллаабыттара көрөөччүлэргэ сонуннук иһилиннэ. Инникитин даҕаны, дьон-сэргэ кутун туппут толорооччулар маннык тэрээһиҥҥэ кыттан иһэллэрэ, тыыннаах тыас-уус, дорҕоон салгыы сайдарыгар тирэх эрэ буолуох этэ. Оттон тыын уонна ирдэбил биллэ күүһүрүөх этэ.
«Тыыннаах» бөлөх альбомун аатыгар киирбит «Айаммын салҕыыбын» диэн дириҥ ис хоһоонноох ырыа (Мэхээс Сэмэнэп тыллара, Гаврил Свинобоев матыыба) дьиҥ сыаналааччылар, өйдөөччүлэр сэҥээриилэрин ылыаҕа диэн бигэтик этиэххэ сөп. Тоҕо диэтэххэ, хас биирдии өйүн туппут, оттомурбут киһиэхэ тус олоҕун сыаналыыр, ааспыкка сыана бэринэр, инникитин түстүүр кэмнэрэ хайаан да үүнэллэр:

Күн тахсар — киэһэтин кирийэр,
          сүүрэр-көтөр — ол кэннэ иһийэр,
Үтүө, мөкү күннэтэ солбуһар,
          түмүгэр син тупсар.
Алааһым быллараат сыырыныы — намыһах да,
          үрдүк да баарыныы,
Солбуһаллар таҥнастыы,
          дабайыы - сырдыкка талаһыы.
Дьылҕабын мин талан ылбатым —
          үөһэттэн аналым.
Төлкөбүн хайдах-туох тутарбын
           мин бэйэм талабын.
Сыыспыттары бырастыы гынабын,
          доҕотторбор илиибин уунабын,
Ол кэнниттэн саҕаҕы батыһа,
          айаммын салҕыыбын.
Эккэһит ыты киэр үүрэбин,
          туолбут ыйы мин бэйэм үрэбин,
Ыккый ойуур быыһынан сүүрэбин —
          бүтүннүү күүрэбин!
Сороҕор сонордьут буолабын,
          ону-маны булабын-талабын,
Арыт, халтай, тарбаҕым быыһынан
          кумахха кутабын.
Дууһабар кистэнэ сытары күннэтэ көрдүүбүн,
Олус да элбэҕи сыыспыппын
         дьэ кэлэн өйдүүбүн...
Ааспыт кэммин бырастыы гынабын,
         үүнэр күнтэн сырдыгын ылабын,
Ол кэнниттэн саҕаҕы батыһа
         айаммын салҕыыбын.

«Тыыннаах» диэн аат уолаттары инникитин олус элбэххэ эбээһинэстиир. Онон биир эрэ альбомунан муҥурдаммат инилэр. Айаннарын аартыгар саҥардыы үктэннэхтэрэ эрэ дии. Ураты тыыннаах, соргулаах айаны!

Геннадий Бечеряков

«Кыым», 2009 с., муус устар 9 күнэ, 13№

 Хаартыска uhhan.ru саайтан ылылынна

 

Нөрүөн-нөргүй буоллун биһиги саайтпыт ыалдьытыгар! Билигин эн ыалдьыт курдук киирдин. Бэлиэтэнэн киирдэххинэ бу сиртэн элбэҕи бэйэҕэр туһаныаххын сөп.
Майгынныыр сонуннар:

« Төттөрү
Ырытыылар (5)
 
hэмэн   11 апреля 2009 06:41
Бэттээхэй сыанабыл буолбут. Баар истиллибит, керуллубут дьыала. Дьессе да сайдыахтара турда5а эбээт. Таарыччы Дапсылары бэлиэтиэм этэ, олох таЬымнара дьексе уеЬээ тахсыбыт курдук. оннук.
Qwer   22 апреля 2009 18:08
Астык ба5айы хаартыска. :-)
..............................................................................................................................................................
Маннааҕыбын :)
туйаара   21 февраля 2010 00:50
туох сонун?
туйаара   21 февраля 2010 00:54
эн миигин билэ5ин
алдаана   19 ноября 2011 14:02
приветарын!миигин билэхин ду онтон!аймаххын))

Ырытыыга кыттабын




 

Сайт зарегистрирован в Федеральном Агентстве
по информационным технологиям
Свидетельство №11945 от 6 мая 2008 года

Автор проекта - Синильга
сайт открыт 17 августа 2007 © Ырыа кырдала
Условия использования материалов, размещенных
на сайте «Ырыа кырдала»

Доступ к сайту бесплатен для пользователей
Экспресс-Сеть, Гелиос-ТВ, ЯГУ, Наука, Оптилинк, Сахаспринт и по льготному пиринговому тарифу
для сетей ADSL и "Столица" (7 коп./1 мб).